ΞΕΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

O NAMΠΟΥΚΟ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΙ ΚΑΙ ΤΟ ΙΤΑΛΙΚΟ ΡΙΖΟΡΤΖΙΜΕΝΤΟ

Με τέσσερεις παραστάσεις του «Ναμπούκο» του Βέρντι στο Ηρώδειο κορυφώνει τις καλοκαιρινές τις εκδηλώσεις της η Εθνική Λυρική Σκηνή στις 26, 27, 28 και 29 Ιουλίου. Μια μεγαλειώδη όπερα που συμπεριλαμβάνει το «Va pensiero» (Πέτα σκέψη μου), τον ανεπίσημο ύμνο του Ριζορτζιμέντο, του εθνικιστικού κινήματος για την ενοποίηση της Ιταλίας, της οποίας τα 150 χρόνια γιορτάζονται φέτος.

Ο Βέρντι έγραψε τον «Ναμπούκο» (ή «Ναβουχοδονόσορ» όπως ήταν ο αρχικός τίτλος) το 1842 σε λιμπρέτο του Τεμιστόκλα Σολέρα και το θεατρικό έργο των Ωγκύστ Ανισέτ-Μπουρζουά και Φρανσίς Κορνύ, καθώς και το μπαλέτο «Ναβουχοδονόσορ» του Αντόνιο Κορτέζι. Υπήρξε η τρίτη όπερα του μεγάλου μουσουργού, αλλά όπως συνήθιζε να λέει ο ίδιος ήταν εκείνη που επέβαλλε το έργο του.

Η Βίβλος ως πρόφαση

07b0220c-d059-4dd0-8df9-650b72e44f81

Η διάσημη όπερα βασίζεται στην ιστορία της Βαβυλώνιας αιχμαλωσίας των Εβραίων από τον Ναμπούκο (Ναβουχοδονόσορ). Σε αυτήν ο στρατός του έχει εισβάλει στην Ιουδαία και οι Εβραίοι έχουν καταφύγει στον Ναό του Σολωμόντα. Ο αρχιερέας Ζαχαρίας κρατεί ως όμηρο την Φενένα, την κόρη του Ναμπούκο και την αφήνει στην φροντίδα του Ισμαήλ, αγνοώντας την ερωτική σχέση των δύο νέων. Η πολεμίστρια Αμπιγκαΐλε, που είναι και αυτή κόρη του Ναμπούκο και ερωτευμένη επίσης με τον Ισμαήλ, ξεκινά με μια ομάδα στρατιωτών μεταμφιεσμένων ως Εβραίους και πάει και μπαίνει στον ναό. Εκεί του προτείνει να φύγει μαζί της και σε αντάλλαγμα ο λαός της θα σωθεί. Εκείνος όμως αρνείται και ο Ναμπούκο εισβάλει στον ναό. Ο Ζαχαρίας απειλεί να σκοτώσει την Φενένα, όμως ο Ισμαήλ την σώζει. Καθώς η Φενένα τρέχει στον Ναμπούκο, εκείνος και η Αμπεγκαΐλε διατάζουν την σφαγή των Εβραίων και την καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Οι Εβραίοι καταριούνται τον Ισμαήλ.

Στην δεύτερη πράξη, οι Εβραίοι αιχμαλωτίζονται και στέλνονται στην Βαβυλώνα, που διοικείται από την Φενένα. Η Φενένα προσηλυτίζεται στην Εβραϊκή θρησκεία, κάτι που σώζει τον Ισμαήλ από την οργή του λαού του. Εν τω μεταξύ αποκαλύπτεται ότι η Αμπεγκαΐλε δεν είναι βασιλικής καταγωγής, αλλά πρώην σκλάβα. Όταν επιστρέφει όμως ο Ναμπούκο, ανακηρύττει τον εαυτό του Θεό, αλλά ένας κεραυνός τον κτυπά και τρελαίνεται. Τότε η Αμπιγκαΐλε αρπάζει την ευκαιρία και γίνεται η ίδια βασίλισσα.

Το πρώτο πράγμα που ζητά η καινούργια βασίλισσα είναι η εξολόθρευση όλων των Εβραίων, συμπεριλαμβανομένης και της Φενένα. Θα καταφέρει μάλιστα να βάλει τον τρελό Ναμπούκο να υπογράψει την καταδίκη της Φενένα. Όταν εκείνος καταλαβαίνει τι έχει κάνει τρομοκρατείται. Στις όχθες του Ευφράτη οι Εβραίοι τραγουδούν για την πατρίδα τους και ο Ζαχαρίας προφητεύει την καταστροφή της Βαβυλώνας.

Στην τελευταία πράξη ο Ναμπούκο ανακτά την λογική του και καταλαβαίνει ότι ο Γιαβχέ είναι ο μόνος πραγματικός θεός. Η Αμπιγκαΐλε αυτοκτονεί ζητώντας την συγχώρεση της αδελφή της Φενένα.

Ο Βέρντι και το Ριζορτζιμέντο

Όμως στην πραγματικότητα ο «Ναμπούκο» δεν αναφέρεται στην αιχμαλωσία των Εβραίων. Είναι μια πρόφαση για τον Βέρντι να μιλήσει για το Ριζορτζιμέντο. Ένα εθνικιστικό κίνημα, που εμπνευσμένο από τα κηρύγματα του Ναπολέοντα περί ισότητας, εθνικού κράτους και κυρίαρχου λαού, ζητούσε την απελευθέρωση και ενοποίηση της Ιταλίας. Το Ριζορτζιμέντο (Αναγέννηση) ξεκίνησε το 1820 με τους Καρμπονάρους, συνεχίσθηκε το 1830 με τον Τζιουζέπε Γαριβάλδι και τον Μαντσίνι με την μυστική οργάνωση του «Νεαρά Ιταλία».

0ff5a7e9-ada7-484d-b2c8-ad1dc34f68c7Ο Βέρντι, ο οποίος συμμετείχε από νεαρός σε αυτόν τον αγώνα, γράφει τον «Ναμπούκο» λίγα χρόνια μετά την αποτυχία της εξέγερσης του Πιεμόντε και πριν από τις εξεγέρσεις των τελών της δεκαετίας του 1840, που θα κατέληγαν στην ενοποίηση της Ιταλίας. Μεταφέρει λοιπόν μία θλίψη για την κατάσταση της χώρας του. Όπως έγραφε και ο Τζιοσούε Καρντούτσι για τον «Νεμπούκο» αρκετά αργότερα: «Με τους πρώτους παλμούς της νεανικής του τέχνης, ο Τζιουζέπε Βέρντι προείδε και κήρυξε την αναγέννηση της πατρίδας του. Ω τραγούδια αξέχαστα και ιερά για όσους πριν το 1848!»

Βέβαια αυτός ο πατριωτισμός δεν μπορούσε να είναι φανερός, μιας και στην Ιταλία υπήρχε λογοκρισία για όπερες με θέματα από την Ιταλική ιστορία. Σε αντίθεση με την προσωπική ανάγνωση ενός εθνικιστικού ιστορικού μυθιστορήματος, που η επίδραση του περιοριζόταν στους τοίχους ενός δωματίου, το σκίρτημα χιλιάδων Ιταλών που άκουγαν την ίδια μουσική και τους ίδιους πατριωτικούς στίχους, φάνταζε αληθινά ανατρεπτικό. Έτσι έπρεπε να βρεθεί πλάγιος τρόπος για να περάσει το εθνικιστικό μήνυμα της όπερας. Όπως έγραφε και ο ίδιος ο Βέρντι σε ένα διάσημο γράμμα στον Τζιουζέπε Τζιούστι: «Δυστυχώς για εμάς αν θέλουμε να είμαστε αποτελεσματικοί, πρέπει να καταφύγουμε στην μεταμφίεση». 

Ο καλυμμένος εθνικισμός του «Ναμπούκο»

Έτσι ο «Ναμπούκο» δεν είναι απλώς μια σύγκρουση Εβραίων και Βαβυλωνίων, με τον ίδιο τρόπο «Οι Λομβαρδοί στην πρώτη Σταυροφορία» δεν αναφέρονται στην σύγκρουση σταυροφόρων και Σαρακηνών. Ούτε όμως η «Αλτσίρα» αναφέρεται σε σύγκρουση Ισπανών και Περουβιανών. Όλες αυτές οι όπερες είναι εμπνευσμένες από τον εθνικό αγώνα των Ιταλών για απελευθέρωση και ενοποίηση, μεταφερμένες όμως σε εξωτικά μέρη για τον φόβο των Αυστριακών.

c3ebbec4-602f-4521-a340-b026cc58dec5

Από όλες τις «όπερες του Ριζορτζιμέντο» του Βέρντι, ήταν ο «Ναμπούκο» που κέρδισε περισσότερο τις ψυχές των Ιταλών. Ο Βέρντι μαζί με τον λιμπρετίστα Σαλένα έγραψαν έτσι την όπερα ώστε ο κάθε Ιταλός να μπορεί να ταυτιστεί μαζί της και να προβληματιστεί για το μέλλον της πατρίδας. Με πρόφαση την καταπίεση των Εβραίων από τον τυραννικό Ναμπούκο, ο Βέρντι έστελνε το μήνυμα όχι μόνο στους Ιταλούς, αλλά σε όλους τους εθνικά υπόδουλους λαούς της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, αλλά και πιο πέρα, στα Βαλκάνια. Ειδικότερη έμφαση δόθηκε στην χρήση της χορωδίας, που εξέφραζε τον πόνο και την ψυχική θλίψη των «Εβραίων» (Ιταλών).

Πέτα σκέψη με φτερά χρυσωμένα,

στης γλυκιάς μου πατρίδας τα μέρη,

κει που μύρα σκορπάει τ’ αγέρι,

και η αύρα φυσά δροσερή

Του Ιορδάνη τις όχθες χαιρέτα

της Σιών τα ερείπια τα θλιβερά.

Ώ Πατρίδα γλυκειά μα χαμένη!

θύμησες ακριβές και πικρές!

Άρπα ολόχρυση των προφητών μας

γιατί μένεις βουβή ξεχασμένη;

Παρηγόρα τη δόλια ψυχή μας,

διηγήσου δόξες παλιές!

Ας ηχήσει ο θρήνος σου ως πέρα,

για μια πατρίδα που ζει στη σκλαβιά·

και μακάρι ο Κύριος δύναμη να δώσει 

να κρατηθούμε ορθοί στα δεινά!

Σε αυτόν το θρηνώδες χορωδιακό με τίτλο «Va Pensiero», ο αρχιερέας Ζαχαρίας απαντά, δίνοντας ως προφητεία την λύτρωση:

«Εγερθείτε  θλιμμένα μου αδέλφια,
Ο Κύριος μιλάει μέσα από τα χείλη μου.
Οι επονείδιστες αλυσίδες θα σπάσουν».

Εξ’ άλλου και ο Θεός που επικαλούνται οι «Εβραίοι» (Ιταλοί) είναι πολεμιστής:

«Εσύ Παντοδύναμε Θεέ του Αβραάμ,
κατέβα στην γη και πολέμησε δίπλα μας.
Στους δούλους σου άναψε μια ανάσα φωτιάς
Που θα φέρει θάνατο στον εχθρό».

072a2890-277e-47d8-96b2-f81e66c9430e

Το εθνικοαπελευθερωτικό νόημα του «Ναμπούκο» γίνεται έτσι σαφές από την πρώτη σκηνή του έργου. Μάλιστα από την αρχή, οι Ιταλοί τραγούδαγαν στους δρόμους το «Va pensiero», μετατρέποντας το στον ύμνο του Ριζορτζιμέντο. Τόσο είχε συνδεθεί το όνομα του Βέρντι με τους εθνικούς αγώνες των Ιταλών, που το σύνθημα «Viva Verdi» (Ζήτω ο Βέρντι) γραφόταν στους τοίχους ως ακρωνύμιο του «Viva Vittorio Emmanuel, Roi De Italiani» (Ζήτω ο Βίκτωρ Εμμανουήλ, Βασιλεύς των Ιταλών). Όμως τίποτα από αυτά δεν θα μετρούσε, αν δεν υπήρχε η ιδιοφυής μουσική του Βέρντι και αν το λιμπρέτο του Σαλέρα με τους εθνικιστικούς τόνους δεν ήταν δραματουργικά συμπαγές, μετατρέποντας τον «Ναμπούκο» σε διαχρονικό έργο.

medium_nabucco1

 

Αυτή λοιπόν η εθνικιστική όπερα του Βέρντι ανεβαίνει στο Ηρώδειο στις 26, 27, 28 και 29 Ιουλίου σε σκηνοθεσία του Βασίλη Νικολαϊδη, μουσική διεύθυνση του Ηλία Βουδούρη, διεύθυνση χορωδίας του Νίκου Βασιλείου, σκηνικά -κοστούμια του Γιάννη Μετζικώφ, φωτισμούς της Ελευθερίας Ντεκώ και κινησιολογία του Θεμιστοκλή Παυλή.

Στον ρόλο του Ναμπούκο, ο Δημήτρης Πλατανιάς (26 και 28/7) και ο Αλεξάντρου Αγκάκε (27 και 29/7). Στον ρόλο της Αμπιγκαΐλε, η Αμαρίλλι Νίτσα (26 και 28/7) και η Άντα-Λουίζ Μπόγετσα (27 και 29/7). Στον ρόλο του Ζαχαρία ο Παάτε Μπουρτζουλάτζε (26, 28 και 29/7) και ο Λουίζ Οττάβιο Φάρια (27/7). Στον ρόλο της Φανένα, η Χαρίκλεια Μαυροπούλου. Στον ρόλο του Ισμαήλ, ο Αντώνης Κορωναίος. Στον ρόλο του αρχιερέα του Βαάλ, ο Δημήτρης Κασιούμης (26 και 28/7) και ο Κωνσταντίνος Σφυρής (27 και 29/7). Στον ρόλο του Αμπντάλλο, ο Δημήτρης Σιγαλός. Τέλος στον ρόλο της Άννας, η Γεωργία Ηλιοπούλου. Συμμετέχει η ορχήστρα και η χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Προπώληση εισιτηρίων στα ταμεία του θεάτρου Ολύμπια (Ακαδημίας 59).