ΔΙΑΦΟΡΑ

ΦΙΛΙΠΠΟ ΜΑΡΙΝΕΤΤΙ: Ο ΕΘΝΙΚΟΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣ ΗΓΕΤΗΣ ΤΟΥ ΦΟΥΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

Κλείνουν σήμερα στις στις 22 Δεκεμβρίου 2016, 140 χρόνια από την γέννηση του Φίλιππο Τομάσο Μαρινέττι, του ποιητή που υπήρξε ηγέτης του «αβάντ γκαρντ» κινήματος του Φουτουρισμού. Ευκαιρία να θυμηθούμε το έργο του.

Το Μανιφέστο του Φουτουρισμού

Ο Φίλιππο Μαρινέττι έκανε την εμφάνιση του το 1904, εμπνευσμένος από την νιτσεϊκή ανατροπή των παλιών αξιών και κυριαρχία του Υπεράνθρωπου και τις απόψεις του αναρχοσυνδικαλιστή Ζωρζ Σορέλ για ένα επαναστατικό προλεταριάτο με ηρωικούς ηγέτες. Το πρώτο ποίημα «Καταστροφή» ήταν «ένα αναρχικό ποίημα, ένα ερωτικό ποίημα». Όμως οι ιδέες του αποκρυσταλλώθηκαν καλύτερα στο «Μανιφέστο του Φουτουρισμού» που έγραψε μαζί με τους Ουμπέρτο Μοτσιόνι, Κάρλο Κάρα, Λουίτζι Ρουσόλο και Τζίνο Σεβερλινι. Ένα κείμενο που θα ήταν ο πρόδρομος του επαναστατικού εθνικισμού του Μεσοπολέμου.

Η ηγεσία του φουτουρισμού στο εξώφυλλο της «Φιγκαρό» της 9ης Φεβρουαρίου 1909 Από τα αριστερά Λουίζι Ρουσσόλο, Κάρλο Καρρά, Φίλιππο Τομάσσο Μαρινέττι, Ουμπέρτο Μποτσιόνι και Τζίνο Σεβερλινι.

Υπήρχε όμως ένα στοιχείο που θα έκανε τον Μαρινέττι να διαφέρει από τους άλλους στοχαστές και λογοτέχνες του επαναστατικού εθνικισμού. Αυτό ήταν η ταχύτητα του αυτοκινήτου και γενικότερα η καινούργια τεχνολογία. Αντίθετα με τον Έβολα και τον Γέητς που λάτρευαν τον Μεσαίωνα και τους Χάμσουν και Χένρυ Γουίλλιαμς που απεχθανόταν την τεχνολογία προς χάριν μιας αγροτικής ζωής, ο Μαρινέττι ασπάσθηκε την τεχνολογία και ήθελε να ζει στο σήμερα, όχι στο χθες.

Ανάμεσα σε άλλα οι φουτουριστές έγραφαν στο μανιφέστο τους:

* Πρόκειται να τραγουδήσουμε την αγάπη του κινδύνου, την συνήθεια της ενέργειας και της έλλειψης φόβου.

* Το θάρρος, η τόλμη και η εξέγερση θα είναι απαραίτητα στοιχεία της ποίησης μας.

* Μέχρι τώρα, η λογοτεχνία έχει εκθειάσει την ακινησία της σκέψης, την έκσταση και τον ύπνο. Σκοπός είναι να εξάρουμε την επιθετική δράση, την πυρετώδη αϋπνία, τον δρασκελισμό του δρομέα, το πήδημα του θανάτου, την γροθιά και το χαστούκι.

* Επιβεβαιώνουμε ότι η μεγαλοπρέπεια του κόσμου έχει εμπλουτιστεί από μια καινούργια ομορφιά: την ομορφιά της ταχύτητας. Ένα βρυχώμενο αυτοκίνητο που περνάει τρέχοντας σαν βολίδα είναι πολύ πιο όμορφο από την Νίκη της Σαμοθράκης.

* Πέρα από τον αγώνα, δεν υπάρχει ομορφιά. Κανένα έργο χωρίς επιθετικό χαρακτήρα δεν μπορεί να θεωρηθεί αριστούργημα. Η ποίηση πρέπει να συλληφθεί ως μια βίαιη επίθεση σε άγνωστες δυνάμεις, ως τιθάσευση και υποταγή τους ενώπιον του ανθρώπου.

* Ο Χρόνος και ο Χώρος πέθαναν χθες. Ζούμε ήδη το αδύνατο, επειδή έχουμε δημιουργήσει την αιώνια, πανταχού παρούσα ταχύτητα.

* Θα εξυμνήσουμε τον πόλεμο – την μόνη υγιεινή του κόσμου – τον μιλιταρισμό, τον πατριωτισμό, την καταστροφική χειρονομία των αγγελιοφόρων της Ελευθερίας, τις ιδέες που αξίζει να πεθάνει κανείς για αυτές και την περιφρόνηση προς τις γυναίκες.

* Θα καταστρέψουμε τα μουσεία, τις βιβλιοθήκες και τις ακαδημίες κάθε είδους, θα πολεμήσουμε τον ηθικισμό, τον φεμινισμό, κάθε ευκαιριακή η ωφελιμιστική δειλία.

* Θα τραγουδήσουμε τα μεγάλη πλήθη, τα συνεπαρμένα από την δουλειά, την ευχαρίστηση και την εξέγερση. Θα τραγουδήσουμε για τις πολύχρωμες, πολυφωνικές παλίρροιες της επανάστασης στις σύγχρονες πρωτεύουσες. Από τη Ιταλία εκτοξεύουμε προς όλον τον κόσμο αυτό το μανιφέστο της φλεγόμενης και ανατρεπτικής βιαιότητας, με το οποίο σήμερα ιδρύουμε τον Φουτουρισμό, επειδή θέλουμε να απελευθερώσουμε αυτή την χώρα από την δύσοσμη γάγγραινα των καθηγητών, των αρχαιολόγων, των ξεναγών και των παλαιοπωλών της.  

Φουτουρισμός και Πολιτική

Οι φουτουριστές ήταν εθνικιστές και επαναστάτες, σχεδόν αναρχικοί και ο εθνικισμός τους δεν είχε τίποτα κοινό με τις παραδοσιακές αξίες του Συντηρητισμού. Ήθελαν να γκρεμίσουν τα πάντα και να φτιάξουν μια καινούργια Ιταλία. Έγραφαν αργότερα: «Ας αναφερθεί ότι η λέξη Ιταλία θα κυριαρχήσει πάνω από την λέξη Ελευθερία. Ας ακυρώσουμε το κουραστικό μεγαλείο της Ρώμης από ένα Ιταλικό μεγαλείο εκατό φορές μεγαλύτερο». Οι συντηρητικοί δεν τους αποδεχόταν, αλλά υπήρχαν πολλοί αριστεριστές και αναρχικοί που συμφωνούσαν μαζί τους στην επαναστατική φύση του πολέμου.

Ο Φίλιππο Μαρινέττι στην διάρκεια του Α! Παγκοσμίου Πολέμου

Ο Μαρινέτι ήθελε να κατέβει υποψήφιος στις εκλογές ως εθνικιστής και συνδικαλιστής. Ο Μαρινέτι στο «Πρώτο Πολιτικό Μανιφέστο» δηλώνει ότι «το μόνο πολιτικό μανιφέστο του φουτουρισμού είναι η εθνική περηφάνια» και ζητάει το τέλος του πασιφισμού και της παλιάς τάξης πραγμάτων. Ζητούσε να μεγαλώσει ο στρατός, να υπάρξει επιθετική εξωτερική πολιτική, αποικιακός επεκτατισμός, Παν-Ιταλισμός, μια λατρεία της προόδου, της ταχύτητας και του ηρωισμού. Υπήρχε επίσης μια αντίθεση στην νοσταλγία προς τα μνημεία, τα ερείπια και τα μουσεία, ενώ πίστευε στον οικονομικό προστατευτισμό, τον αντισοσιαλισμό και τον αντικληρικαλισμό.

Όταν ήρθε η ώρα για την Ιταλία να μπει ή όχι στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι φουτουριστές ήταν οι πρώτοι που έκαναν διαδηλώσεις υπέρ της εισόδου. Συναγωνιστές τους σε αυτό τον αγώνα ήταν ο Μπενίτο Μουσολίνι και Γκαμπριέλε Ντʼ Αννούτσιο. Όμως σε αντίθεση με την αγάπη του τελευταίου για το μεγαλείο της Αυτοκρατορικής Ρώμης, ο Μαρινέττι μισούσε την λατρεία για το παρελθόν και τους προγόνους, γιατί «κολλούσαν στο τσιμέντο την φυλή». Ήθελε ένα νέο μεγαλείο και πίστευε σε ένα υπερβίαιο, αντικληρικαλικό και αντιπαραδοσιακό εθνικισμό. Οι φουτουριστές ήταν οι πρώτοι που κατατάχθηκαν στον πόλεμο και όλοι σχεδόν παρασημοφορήθηκαν. 

Από τον Φουτουρισμό στον Φασισμό

Το 1918 ο Μαρινέττι ιδρύει το πολιτικό κόμμα του Φουτουρισμού, τον «Πολιτικό Δεσμό των Φουτουριστών». Στο μανιφέστο ζητούσε «επαναστατικό εθνικισμό» για την Αυτοκρατορία και την κοινωνική επανάσταση. Ζητούσε οκτάωρη εργασία, ίσους μισθούς ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες, εθνικοποίηση και αναδιανομή της γης στους βετεράνους, βαριά φορολογία και βαθμιαία κατάργηση του γάμου με εύκολη έκδοση διαζυγίου. Ζητούσε μια δυνατή Ιταλία ελεύθερη από νοσταλγία, τουρίστες και παπάδες. Τέλος ως οπαδός του συντεχνιακού κράτους ζητούσε την κατάργηση του κοινοβουλίου και τη αντικατάσταση του από 30 ή 40 διευθυντές επαγγελματικών ενώσεων. Το πρόγραμμα του ήταν δημοφιλές ανάμεσα στους «αρντίτι», τους μελανοχιτώνες βετεράνους του Αʼ Παγκοσμίου Πολέμου.

Φίλιππο Μαρινέττι: Βουτιά με το αεροπλάνο στην πόλη

Το 1919 ο Μαρινέττι αναβιώνει τους «δεσμούς» (fascio), τις οργανώσεις που το 1914 διαδήλωναν υπέρ του πολέμου. Την επόμενη χρονιά ο Μουσολίνι ιδρύει τους δικούς του «δεσμούς πολέμου» (fascio di combatimento) με την βοήθεια του Μαρινέττι και του ποιητή Ουνγκαζέτι. Το μανιφέστο του Φασιστικού Κόμματος ήταν επηρεασμένο από αυτό του Φουτουριστικού Κόμματος. Παρά την αντίθετη άποψη του Μουσολίνι, ο Μαρινέττι μαζί με τους «αρντίτι» κατεβαίνει στους δρόμους και γρονθοκοπεί κομμουνιστές.

Όταν όμως το 1920 το Φασιστικό Συμβούλιο αρνείται να υποστηρίξει τους φουτουριστές στην εξορία του Βασιλιά και του Πάπα, ο Μαρινέττι φεύγει αηδιασμένος από το Φασιστικό Κόμμα. Θα κριτικάρει επίσης τον περιορισμό της φασιστικής ρητορείας στον αντικομμουνισμό και την διάλυση των απεργιών.

Θα επιστρέψει το 1923 και θα γράψει: «Προφήτες και πρόδρομοι της μεγάλης Ιταλίας του σήμερα, εμείς οι φουτουριστές είμαστε χαρούμενοι να χαιρετήσουμε τον πρωθυπουργό μας, που δεν είναι καν 40 χρονών, με το μεγαλειώδες φουτουριστικό ταμπεραμέντο». Θα υπενθύμιζαν στον Μουσολίνι τον αγώνα τους για την αναβίωση της Ιταλικής Αυτοκρατορίας και θα ζητούσαν να απορρίψει οποιαδήποτε συνεργασία με συντηρητικούς, μοναρχικούς, κληρικούς και κομμουνιστές. Όμως αυτό δεν θα γινόταν ποτέ. Θα έγραφε επίσης: «Υπό τον Μουσολίνι, ο Φασισμός αναγέννησε την Ιταλία. Είναι τώρα δικό του καθήκον να μας βοηθήσει να αναγεννήσουμε το καλλιτεχνικό κατεστημένο».

Φίλιππο Μαρινέττι: Φουτουρισμός. Στο μέσο η προτομή του Μουσσολίνι

Το 1929 ο Μαρινέττι θα συμβιβαστεί δεχόμενος την εκλογή του στην Ακαδημία της Ιταλίας θεωρώντας ότι θα έπρεπε να εκπροσωπείται και ο Φουτουρισμός. Όμως παρʼ όλες τις προσπάθειες του, ο Φουτουρισμός ποτέ δεν θα γίνει η επίσημη τέχνη της φασιστικής Ιταλίας, αλλά μία από τις πολλές. Το 1943 ακολουθεί τον Μουσολίνι στο Σαλό και πριν πεθάνει το 1944 από καρδιακό έμφραγμα, θα τιμηθεί από την Ιταλική Κοινωνική Δημοκρατία.