ΞΕΝΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

ΟΙ ΑΝΤΙΜΗΔΕΝΙΣΤΕΣ ΑΔΕΛΦΟΙ ΝΤΑΡΝΤΕΝ ΣΤΟ 49ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Ξεκινά στις 14 Νοεμβρίου 2008, το 49ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με πλήθος διάσημων καλεσμένων (ανάμεσα τους και ο Όλιβερ Στόουν) και με σημαντικά αφιερώματα. Όμως για την στήλη, οι σημαντικότεροι καλεσμένοι του Φεστιβάλ είναι οι Βέλγοι Ζαν Πιερ και Λυκ Νταρντέν.

rosetta

Δύο βραβευμένοι με Χρυσό Φοίνικα σκηνοθέτες («Ροζέττα», «Το Παιδί»), που όταν το 2002 το περιοδικό Elements του Αλαίν ντε Μπενουά έκανε αφιέρωμα στην Δεξιά Κουλτούρα, τους είχε τοποθετήσει στην ντοστογιεφσκική αντιμηδενιστική Δεξιά. Ενώ τα ηθικά διλήμματα των ηρώων τους, έχουν κάνει τους χριστιανικούς κύκλους της Αμερικής να λατρεύουν τις ταινίες τους.

Οι Ζαν Πιερ και Λυκ Νταρντέν, οι σημαντικότεροι Ευρωπαίοι δημιουργοί του σήμερα, γεννήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’50 στην γαλλόφωνη περιοχή του Βελγίου. Από το 1996, έχουν γυρίσει μόνο 5 ταινίες («Υπόσχεση» «Ροζέττα», «Ο Γιός», «Το Παιδί», «Η Σιωπή της Λόρνα»), αλλά είναι και οι 5 αριστουργήματα. Το λιτό τους στυλ χρωστά πολλά στα κοινωνικοπολιτικά ντοκυμαντέρ που γύριζαν επί 20 χρόνια για την βελγική τηλεόραση πριν ασχοληθούν με τις ταινίες μυθοπλασίας.

 

Εκπρόσωποι μίας ντοσκογιεφσκικής Δεξιάς

Οι ίδιοι όμως έχουν δηλώσει, ότι η μεγαλύτερη επιρροή στο έργο τους είναι το δωρικό στυλ του γίγαντα της Χριστιανικής Δεξιάς Ρομπέρ Μπρεσόν («Το Ημερολόγιο ενός Επαρχιακού Εφημέριου», «Μπαλτάσαρ», «Ο Πορτοφολάς»), που οι ταινίες του κυριαρχούσαν στο αφιέρωμα του Elements. Μάλιστα πολλοί τους αναφέρουν ως τους καλύτερους μαθητές του Μπρεσόν. Με την διαφορά όμως, ότι οι ήρωες του Μπρεσόν έχουν μία πραότητα και χριστιανική καρτερικότητα. Ενώ οι ήρωες των Νταρντέν (η Ροζέττα, η Λόρνα, ο Μπρούνο του «Παιδιού») είναι αμοραλιστές, που σαν τους ήρωες του Ντοστογιέφσκι, ζουν στο περιθώριο ή το έγκλημα και κάποια στιγμή έρχονται αντιμέτωποι με τον εαυτό τους και αναγκάζονται να δώσουν απαντήσεις σε κάποια ηθικά διλλήματα. Εξ’ ου και η ονομασία ντοστογιεφσκική Δεξιά.

cd826bfa-a143-49fe-9ea8-8fb52caafa17

Μάλιστα οι ταινίες τους, λόγω του θέματος τους, θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως εναλλακτικά επεισόδια του «Δεκάλογου», της σειράς που γύρισε ο Κριστόφ Κισλόφσκι για την Πολωνική τηλεόραση, ερευνώντας την δύναμη ή όχι των Δέκα Εντολών στην σύγχρονη κοινωνία. Όμως οι ταινίες τους δεν έχουν τίποτα το διανοουμενίστικο, αλλά ούτε και μελοδραματικό. Δεν κάνουν κήρυγμα αλλά και ούτε πολιτικολογούν, όπως θα περίμενε κανείς από πρώην ντοκυμανταιρίστες. Είναι απλές ιστορίες, χωρίς φτιασίδια, γυρισμένες με κάμερα στο χέρι και χωρίς σάουντρακ, για να έχει πιο δύναμη το ηθικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι ήρωες τους.

 

Η γέννηση της συνείδησης

promesse

Η πρώτη από αυτές τις ιστορίες είναι η «Υπόσχεση» του 1996. Σε αυτό ο 15χρονος Ίγκορ (Ζερεμί Ρενιέ) βοηθά τον πατέρα του Ρεναί (Ολιβιέ Γκουρμέ) στην επιχείρηση του, όπου εισάγει παράνομα μετανάστες από την Αφρική και την πρώην Ανατολική Ευρώπη. Ενώ τους νοικιάζει διαμερίσματα και πολλές φορές τους χρησιμοποιεί για δουλειές για ένα κομμάτι ψωμί. Όταν μια φορά εισβάλλει η αστυνομία, ο Αμπουνάμπι σκοτώνεται στην προσπάθεια να κρυφθεί. Αλλά πριν πεθάνει, ζητά από τον Ίγκορ να του υποσχεθεί ότι θα φροντίζει την οικογένεια του. Αυτό θα ξεκινήσει μια ηθική σύγκρουση ανάμεσα στον Ίγκορ και τον Ρεναί που κορυφώνεται με αναφορές στην Παλαιά Διαθήκη.

Η «Υπόσχεση» δεν είναι φιλομεταναστευτική ταινία, όπως φιλομεταναστευτική δεν υπήρξαν οι «Τρεις Ταφές του Μελκιάδες Εστράδα» του Τόμμυ Λη Τζόουνς με παρόμοιο θέμα. Οι αδερφοί Νταρντέν θεωρούν ανήθικο το εμπόριο λαθρομεταναστών και στήνουν μία ηθική σύγκρουση με φόντο το σύγχρονο δουλεμπόριο στο Βέλγιο.

5011604b-c283-42f1-809d-dd3011711bcbΉταν όμως η «Ροζέττα» του 1999 που έκανε διάσημο το όνομα τους. Ήταν εκείνη που τους χάρισε τον πρώτο τους Χρυσό Φοίνικα του Φεστιβάλ Καννών, και στην ερασιτέχνη Έμιλ Ντέκιεν το βραβείο καλύτερης ηθοποιού στο ίδιο φεστιβάλ. Υπήρξε επίσης η κορυφαία ταινία της ντοστογιεφσκικής Δεξιάς κατά Μπενουά.


Η δεκαεφτάχρονη Ροζέττα ζει με την αλκοολική μητέρα της σε κάποιο τροχόσπιτο. Η ταινία ξεκινά με την Ροζέττα να απολύεται από την δουλειά της για αδιευκρίνιστους λόγους. Θα χαστουκίσει το αφεντικό και η αστυνομία θα την πετάξει έξω με την βία. Μην θέλοντας να καταλήξει σαν την μάνα της, η Ροζέττα προσπαθεί να κερδίσει μια δουλειά. Θα την δούμε ακόμα να ψαρεύει σε μια μικρή λίμνη με βρώμικα νερά (που ειρωνικά την αποκαλεί Γκραντ Κάνυον) και να προσπαθεί να πουλήσει τα ψάρια.

Όμως όλες οι προσπάθειες της αποτυχαίνουν. Τότε η Ροζέττα μετατρέπεται σε αγρίμι που θα κάνει τα πάντα φτάνει να μην χρειασθεί να ζητιανέψει. Γίνεται αναγκαστικά οπαδός του δαρβινισμού, όπου ισχύει το «ο θάνατος σου, η ζωή μου». Κάποια στιγμή παίρνει την θέση μιας λεχώνας σε μία καντίνα με βάφλες και εκεί γνωρίζει τον Ρικέ, το μόνο άτομο στην ταινία που θα δείξει συμπάθια στην ακοινώνητη Ροζέττα.

Μία μέρα ο Ρικέ θα καλέσει την Ροζέττα να κοιμηθεί το βράδυ στο σπίτι του. Θα την κεράσει ψωμί και μπύρες και θα προσπαθήσει να της μάθει να χορεύει. Όμως η Ροζέττα όχι μόνο είναι ανεπείδευτη, αλλά θα την πιάσει και ένας στομαχόπονος. Ένας συμβολισμός του ερχομού του ηθικού διλήμματος, που υπήρχε και στο «Ημερολόγιο ενός Επαρχιακού Ιερέα» του Μπρεσόν. Λίγο πριν κοιμηθεί η Ροζέττα ακούγεται εκτός κάδρου να μιλάει στον εαυτό της σαν σε φίλη: «Σε λένε Ροζέττα, με λένε Ροζέττα. Έχεις έναν φίλο. Έχω έναν φίλο. Έχεις μια φυσιολογική ζωή. Έχω μια φυσιολογική ζωή. Δεν θα πέσεις στον υπόνομο. Δεν θα πέσεις στον υπόνομο». Μια σκηνή που δείχνει την απόλυτη μοναξιά και αποξένωση της.

Την επομένη η Ροζέττα απολύεται και την θέση της παίρνει ο γιος του αφεντικού. Τότε ο Ρίκε θα την επισκεφθεί και θα την βρει στην μικρή λίμνη. Όμως ο Ρικέ θα πέσει κατά λάθος μέσα στην λίμνη. Τότε θα περάσει από το μυαλό να τον αφήσει να πνιγεί για να του πάρει την δουλειά. Δηλαδή να σκοτώσει τον μόνο άνθρωπο που την συμπάθησε. Όμως τελικά τον σώζει και η γέννηση της συνείδησης της, θα αλλάξει την ζωή της. Ακόμα και όταν ρουφιανέψει τον Ρίκε για να του πάρει την δουλειά, η καινούργια συνείδηση θα της γεννήσει ενοχές. Μπροστά της ανοίγεται ένας νέος κόσμος που της δίνει την δυνατότητα να σχετίζεται με έναν διαφορετικό τρόπο με τον Ρικέ και τον υπόλοιπο κόσμο.

Πολλοί κριτικοί έγραψαν ότι η «Ροζέττα» στέκεται δίπλα στα νεορεαλιστικά αριστουργήματα του Ροσσελίνι και του Ντε Σίκα. Άποψη με την οποία συμφωνούμε. Άλλοι πάλι την αποκάλεσαν καταθλιπτική και αγνόησαν ότι πρόκειται ουσιαστικά για εκπληκτική χριστιανική ταινία με έναν αμείλικτο ντοστογιεφσκικό προβληματισμό. Μάλιστα οι Αμερικανοί χριστιανοί σινεκριτικοί την έχουν κατατάξει (μαζί με τον «Γιο» και την «Υπόσχεση») ανάμεσα στις κορυφαίες χριστιανικές ταινίες όλων των εποχών.

Η συγχώρεση

731226a2-fc9a-49d2-aad6-ee62554bf018

Ακολούθησε ο «Γιος» του 2002 που χάρισε στον Ολιβέρ Γκουρμέ το βραβείο καλύτερου ηθοποιού στο Φεστιβάλ Καννών. Εδώ ο μεσήλικας Ολιβέρ (Ολιβέρ Γκουρμέ) διδάσκει την τέχνη του ξυλουργού σε νεαρά αγόρια σε κάποιο κέντρο. Κάποια μέρα έρχεται στο κέντρο ο Φράνσις (τον οποίο ο Όλιβερ αποκαλεί Ραούλ) για να μάθει ξυλουργική. Αρχικά, ο Όλιβέρ δεν τον παίρνει ως βοηθό του, αλλά από εκεί ξεκινά μια συνεχής προσπάθεια του Ολιβέρρ να κοιτάζει από απόσταση τον Φράνσις. Είναι ηδονοβλεψίας, ή μήπως ομοφυλόφιλος που του αρέσουν αγοράκια; Όχι. Τίποτα τέτοιο δεν συμβαίνει. Σε μία συζήτηση με την πρώην γυναίκα του καταλαβαίνουμε ότι ο Φράνσις είναι ο δολοφόνος του γιου του Ολιβέρ. Όμως, ο Ολιβέρ είναι αποφασισμένος συγχωρήσει τον Φράνσις και να του μάθει την τέχνη του ξυλουργού, για να τον κάνει χρήσιμο στην κοινωνία. Ενώ στην ερώτηση της πρώην γυναίκας του γιατί το κάνει θα απαντήσει: «Δεν ξέρω». Φράση που δηλώνει την ανιδιοτελή αγάπη του.

Πρέπει να πούμε ότι ο Φράνσις του έχει εξομολογηθεί ότι έχει κάνει αναμορφωτήριο γιατί έκλεψε και σκότωσε κάποιον. Ενώ ζητάει από τον Ολιβέρ να γίνει κηδεμόνας του. Μεσολαβεί μια συζήτηση στο αμάξι του Όλιβερ προς το ξυλουργείο του αδελφού του.

    • Ο: Γιατί σκότωσες; Θες να γίνω κηδεμόνας σου. Πρέπει να ξέρω.
    • Ο Φράνσις κουνά το κεφάλι του σαν να δείχνει ότι δεν ξέρει.
    • Ο: Τι έκλεψες;
    • Φ: Ένα ραδιόφωνο.
    • Ο: Σκότωσες για ένα ραδιόφωνο;
    • Φ: Ήταν ένα παιδί πίσω, δεν το είχα δει. Δεν με άφηνε. Τον έπιασα από τον λαιμό.
    • Ο: Μετάνιωσες για ότι έκανες;
    • Φ: Προφανώς.
    • Ο: Γιατί είναι προφανές;
    • Φ: Πέντε χρόνια είναι πολλά για να μεταμεληθείς.

Και αργότερα υπάρχει η αποκάλυψη και η πραγματική συγχώρεση. Ο «Γιος» είναι μια χριστιανική αλληγορία για την συγχώρεση και την ανταπόδοση του κακού με καλό. Ειδικά όταν σκεφτούμε ότι ο Όλιβερ είναι μαραγκός. Κάνει δηλαδή την ίδια δουλειά με τον Ιησού και τον θνητό πατέρα Του.

c89e5f22-fefe-4597-b763-1e34329b841d

Ένα κατηγορώ για την αμοραλιστική νεολαία

Ίσως περισσότερο από την «Ροζέττα», το «Παιδί» είναι η απόλυτη αντιμηδενιστική ταινία των Νταρντέν. Ο Μπρούνο (Ζερεμί Ρενιέ) είναι ένας νεαρός μικροαπατεώνας που έχει για υποτακτικούς του, πιτσιρικάδες. Η κοπέλα του είναι η Σόνια (Ντέμπορα Φρανσουά) Η ταινία ξεκινά με την Σόνια να επιστρέφει με το νεογέννητο παιδί τους, τον Τζίμι, στο σπίτι τους. Όμως μαθαίνει ότι ο Μπρούνο έχει νοικιάσει το διαμέρισμα σε ένα ζευγάρι. Όταν συναντήσει τον Μπρούνο, εκείνος δεν δείχνει να διακατέχεται από πατρικά αισθήματα. Είναι απορροφημένος στις κομπίνες του, ενώ ξοδεύει τα λεφτά για να δανεισθεί ένα καμπριολέ για μια μέρα, αλλά όχι τρόφιμα και ρούχα για το παιδί. Κάποια στιγμή θα κάνει το αδιανόητο: Θα πουλήσει τον Τζίμυ, πράγμα που θα καταστρέψει την σχέση του με την Σόνια. Ενώ η προσπάθεια του να πάρει πίσω το μωρό του θα τον μπλέξει στα δίκτυα της μαφίας εμπορίου βρεφών.

«Το Παιδί» είναι ένα αμείλικτο κατηγορώ στην αμοραλιστική νεολαία που μπορεί να διαπράξει έγκλημα μόνο και μόνο για να μπορεί να καταναλώνει. Ενώ χάρισε στους δημιουργούς του τον δεύτερο τους Χρυσό Φοίνικα έξι χρόνια μετά τον πρώτο.

Αυτούς τους σημαντικούς σκηνοθέτες, που οι αντιμηδενιστικές και χριστιανικές ταινίες τους είναι τόσο κοντά στην ιδεολογία μας, καλούμαστε να ανακαλύψουμε στο 49ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Στην διάρκεια του Φεστιβάλ θα γίνει η πρεμιέρα της «Σιωπής της Λόρνα», που πήρε βραβείο σεναρίου στις φετινές Κάννες. Ενώ θα παιχθούν όλες οι ταινίες τους, και θα υπάρξει και μια συζήτηση με το κοινό, όπου θα αναλύσουν το πώς γυρίζουν τις ταινίες, γράφουν τα σενάρια και κάνουν την παραγωγή των ταινιών τους.