ΞΕΝΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

ΝΥΧΤΕΣ ΠΡΕΜΙΕΡΑΣ: ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΠΑΡΑΔΟΣΙΟΚΡΑΤΗ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ ΓΟΥΪΤ ΣΤΙΛΜΑΝ

Ξεκινούν στις 19 Σεπτεμβρίου, όπως κάθε χρόνο, οι «Νύχτες Πρεμιέρας», όπως ονομάζεται το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας. Παρόλο που το ακριβές πρόγραμμα δεν έχει ακόμα κυκλοφορήσει, οι πρώτες πληροφορίες μιλούν για ένα σπάνιο αφιέρωμα στον Γουίτ Στίλμαν, του οποίου οι κομεντί ηθών, όπως τα «Μετροπόλιταν» και «Οι τελευταίες μέρες της Ντισκο» τον έχουν αναγάγει σε ένα «συντηρητικό Γούντυ Άλλεν», ή ακόμα καλύτερα στον «Σκοτ Φιτζέραλντ της δεκαετίας του ʽ90».

Με αφορμή την επιστροφή του με τις «Δεσποινίδες σε κρίση», μετά από 14 χρόνια απουσίας, καιρός να γνωρίσουμε έναν ιδιοφυή σκηνοθέτη που αξίζει στην χώρα μας μιας καλύτερης αποδοχής.

1991. Μία από τις χειρότερες χρονιές για την δυτική κουλτούρα με τους «Νιρβάνα» του «γκραντζ» να μαζεύουν τα μουσικά βραβεία Γκράμυ εκείνη την χρονιά και τον Όλιβερ Στόουν να είναι υποψήφιος για 8 Όσκαρ με τον «JFK». Τότε ήταν που βγήκε στις αίθουσες το «Μετροπόλιταν» η πρώτη από τις τρεις πνευματώδεις κομεντί του Γουίτ Στίλμαν. Οι άλλες δύο θα ήταν η «Βαρκελώνη» του 1994 και «Στον ρυθμό της ντίσκο» (The Last days of Disco).  Σε αυτές ο Στίλμαν θα κατέγραφε έναν κόσμο αποκλειστικά λευκών, πλούσιων και συντηρητικών WASP, οι οποίοι αναζητούν μια ηθική ζωή και για τους οποίους οι πράξεις και τα λόγια έχουν συνέπειες. Είναι ένας κόσμος, ο οποίος αντιτίθεται με τρυφερό τρόπο στην άκρατη λατρεία του ατόμου, την σεξουαλική απελευθέρωση και τον ηθικό σχετικισμό της δεκαετίας του ʽ60. Οι πνευματώδεις διάλογοι των ταινιών του Στίλμαν, παραπέμπουν όχι μόνο στην λογοτεχνία του παρελθόντος (συγκρίσεις με την Ώστιν και τον Αλεξάντερ Πόουπ είναι συχνές), αλλά και σε μια εποχή όπου οι παραδοσιακές αξίες του Δυτικού κόσμου μετρούσαν. 

Από το Μανχάταν του ʽ60…

Metropolitan2

Βρισκόμαστε στα τέλη της δεκαετίας του ʽ60, λίγο πριν την σεξουαλική επανάσταση και βλέπουμε μια παρέα από πρωτοετείς φοιτητές με τα «άφτερ παρτυ» σε σπίτια, χορούς των «ντεμπουτάντ» και ιπποτικούς καβαλιέρους. Μπορεί κάποιος να αναρωτηθεί γιατί τόσο ενδιαφέρον για μια τέτοια κοινωνική τάξη; Αλλά όπως ο Ντάρσυ στο «Περηφάνια και Προκατάληψη», έτσι και οι ήρωες του Στίλμαν αξίζουν γιατί έχουν ηθικές αξίες. Κλασσικό παράδειγμα το ότι ο καβαλιέρος μιας κοπέλας είναι υπεύθυνος για αυτήν έστω για μια βραδιά.

Όταν ο νεοφερμένος Τομ, ένας υποτιθέμενος οπαδός του Φουριέ, αφήνει την Ώντρυ Ρεζούρ, την πιο τυπική Ωστινική ηρωίδα του Στίλμαν, ξεκρέμαστη για να ακολουθήσει μια πρώην του, ο ιπποτικός Τσάρλυ του λέει: «Όταν είσαι ένας εγωιστής, καμιά από τις συμφορές που προκαλείς δεν είναι ηθελημένη». Κλασσική απάντηση στον ηθικό σχετικισμό του σήμερα. Όπως και η Ώστιν, έτσι και ο Στίλμαν καταλαβαίνει ότι οι καλοί τρόποι και οι κοινωνικές συμβάσεις μετρούν και ότι οι συμβάσεις είναι αυτές που κάνουν μια σωστή κοινωνία να λειτουργεί και όχι οι εκατοντάδες χιλιάδες εγωισμοί χωρίς κάτι να τους ενώνει.

Μέσω του Τσάρλυ, ο Στίλμαν πιστεύει ότι ήταν η έλλειψη εμπιστοσύνης των συντηρητικών, πλούσιων WASP στον ίδιο τον εαυτό της που άνοιξε τις πόρτες στην κυριαρχία της αριστερής αντικουλτούρας σε κάθε τομέα της κοινωνικής ζωής. Ενώ αλλού ο Τομ λέει: «Η γενιά μας είναι η χειρότερη από την εποχή της Μεταρρύθμισης. Και δεν έχουμε ούτε καν τον παλιομοδίτικο βαρβαρισμό. Σήμερα ο βαρβαρισμός καλύπτεται κάτω από ηθικολογία και ηθική ανωτερότητα». Με τέτοιες απόψεις που θεωρεί τις δυτικές αξίες καταπίεση ή βαρβαρότητα, κυριάρχησε ο ηθικός και πολιτιστικός σχετικισμός από το ʽ60 και μετά. Τέλος ο Στίλμαν βάζει την Ώντρυ να είναι η «αουτσάιντερ» όχι μόνο της παρέας, αλλά γενικότερα της κοινωνίας με την αγάπη της για την Τζέην Ώστιν. Η Ώντρυ υπερασπίζεται την αγαπημένη της συγγραφέα απέναντι σε μια λογοτεχνική κριτική, που όπως «μιλάει συνέχεια πως εμείς οι σύγχρονοι άνθρωποι με τις σύγχρονες μας αντιλήψεις απεχθανόμαστε με πίκρα το «Μάνσφηλντ Παρκ» γιατί η ηρωίδα της είναι ένάρετη». Και για να αναρωτηθεί η ίδια, όπως και ο Στίλμαν: «Τι κακό υπάρχει με μια ενάρετη ηρωίδα;»

metropolitan02

Η πιο χαρακτηριστική στιγμή είναι όταν παίζουν ένα παιχνίδι που λέγεται «Αλήθεια» και στο οποίο στο όνομα του κοινωνικού και ψυχολογικού «ανοίγματος», ο χαμένος πρέπει να απαντήσει στην πιο αμήχανη ερώτηση που μπορεί να σκεφτεί κανείς. Βέβαια το ότι αυτό μπορεί να πληγώσει ευαίσθητα άτομα, όπως η Ώντρυ δεν μετρά για την Σύνθια που το προτείνει. Στο τέλος, όπως και με τα βιβλία της Ώστιν, είναι η ποιότητα του χαρακτήρα που μετρά και που καθορίζει την σχέση Τομ και Ώντρυ. 

…στο Studio 54

last days of disco

Στo  «Στον ρυθμό της ντίσκο» οι ήρωες του Στίλμαν από αριστοκράτες του ʽ60 έχουν γίνει γιάπις των αρχών της δεκαετίας του ʽ80. Συγκεκριμένα η Κάθριν (η Κέητ Μπλάνσγουελ του «Underworld») και η Άλις (η πριγκίπισσα του ανεξάρτητου κινηματογράφου Χλόη Σεβλίνυ) είναι απόφοιτοι ακριβών πανεπιστημίων και ασχολούνται με τον χώρο των εκδόσεων, ενώ το βράδυ διασκεδάζουν σε μια «γκλάμορους» ντίσκο, που θυμίζει το θρυλικό «Studio 54».  Αντίθετα με τους ήρωες του «Μετροπόλιταν» εκείνο που μετράει δεν είναι οι ηθικές αξίες, αλλά το ότι μπαίνουν σε ένα «γκλάμορους» ντίσκο με «σκληρή πόρτα». Έχουν ήδη απορρίψει τις ηθικούς και κοινωνικούς περιορισμούς για να αγκαλιάσουν την σεξουαλική επανάσταση και την λατρεία του πετυχημένου. Όπως δηλώνει και η Κάθριν στην αρχή της ταινίας κοιτάζοντας προς την πίστα της ντίσκο: «Είμαστε σε πλήρη έλεγχο (του πεπρωμένου μας). Υπάρχουν πολλές εκλογές εκεί κάτω».

video-the-last-days-of-disco-videoSixteenByNine1050

Η ντίσκο δεκαετία του ʽ80 είναι μια εποχή, όπου άτομα όπως η Ώντρυ Ρουζέ δεν θα μπορούσαν να ζήσουν. Έτσι η Άλις, η Ώντρυ του ʽ80 πρέπει να υπακούει τις επιταγές σεξουαλικής απελευθέρωσης που τις δίνει η Σαρλότ. Αυτό είναι που θα κάνει όταν συναντήσει τον Τομ, με τον οποίο ήταν ερωτευμένη από την εποχή του κολλεγίου, να την θεωρεί βρώμικη, που ρίχνει το IQ της για να κοιμηθεί με τον καθένα (κάτι που δεν είναι). Ενώ της μεταδίδει τον έρπητα στην μοναδική φορά που αυτή κάνει έρωτα. Τελικά η ίδια αναρωτιέται: «Αρχίζω να σκέφτομαι μήπως το παλιό σύστημα, των ανθρώπων που παντρευόταν με βάση τον αμοιβαίο σεβασμό και τις κοινές απόψεις και που σιγά-σιγά κέρδιζαν την αγάπη και την εκτίμηση του άλλου, δούλευε καλύτερα». Το κοινωνικό όραμα του Στίλμαν όντως συμπεριλαμβάνει ρομαντικούς περιορισμούς και κατάργηση του ηθικού σχετικισμού, όπου όλα είναι αποδεκτά.

Στην αριστερή Βαρκελώνη του ʽ80

barcelona

Το αποκορύφωμα του ηθικού σχετικισμού και της ανεύθυνης κοινωνικής συμπεριφοράς την βλέπουμε καλύτερα στην «Βαρκελώνη», όπου ο Φρεντ , αξιωματικός του ΝΑΤΟ, δέχεται επίθεση από Καταλανούς αριστερούς του ʽ80, όταν έρχεται να μείνει στου ξαδέλφου του. Ο Στίλμαν σατιρίζει την λατρεία των πωλήσεων του Τεντ και την ιστορική ανεπάρκεια του Φρεντ, θεωρεί τους Αμερικανούς ήρωες του τα μόνα ηθικά στοιχεία, που πιστεύουν στην ελευθερία. Οι Ισπανίδες φίλες τους όχι μόνο αλλάζουν εραστές σαν πουκάμισα, αλλά έχουν τσιμπήσει τον αγοραίο αντιαμερικανισμό της Αριστεράς. Ενώ πιστεύουν ότι οι καλές τους προσθέσεις μπορούν να δικαιολογούν ακόμα και κλοπές.

Αυτόν τον ηθικό και πολιτικό σχετικισμό τον έχει δεχθεί ο Τομ, όμως αρνιέται να τον δεχθεί ο Φρεντ. Διορθώνει ένα αριστερό σύνθημα που αποκαλεί τους Αμερικανούς «γουρούνια», ενώ δεν αποδέχεται το «φασίστας» επειδή φορά στρατιωτική στολή. Ενώ δηλώνει με απορία: «Είναι ενάντια στο ΝΑΤΟ; Δηλαδή τι θέλουνε; Σοβιετικά στρατεύματα να παρελαύνουν στην Ευρώπη και να τρώνε όλα τα κρουασάν;» Στο τέλος η ηθική κυριαρχεί επί του ηθικού σχετικισμού και ο αριστερός δημοσιογράφος που το άρθρο του προκάλεσε την επίθεση στον Φρεντ θα αναγκαστεί να ανακαλύψει την ηθική διάσταση των πράξεων του. 

Φέτος λοιπόν ανάμεσα σε μεταμοντέρνες ταινίες των «Νύκτων Πρεμιέρας» αξίζει να ανακαλύψουμε την ιδιοφυία των παραδοσιακών αξιών που λέγεται Γουίτ Στίλμαν.