ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΙΚΙΩΝΗΣ: Ο ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΗΣ

Ο Δημήτρης Πικιώνης, που η έκθεση του αρχιτεκτονικού, αλλά και του ζωγραφικού έργου του τελειώνει στις 13 Μαρτίου 2011, στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς, υπήρξε ο κορυφαίος μαθητής του Περικλή Γιαννόπουλου, που καλούσε τους Έλληνες καλλιτέχνες να εμπνέονται από την ελληνική γη, το ελληνικό φως και την ελληνική γραμμή.

Γεννήθηκε το 1887 στον Πειραιά με καταγωγή από την Χίο. Ο πατέρας του ήταν καραβοκύρης με αγάπη στην ζωγραφική, όπως και ο ίδιος Το 1904 αποφασίζει να σπουδάσει Αρχιτεκτονική στο Πολυτεχνείο, αλλά με το ένα μάτι στην απέναντι Σχολή Καλών Τεχνών. Όπως θα δήλωνε το 1958, όταν αποχωρούσε από το Πολυτεχνείο: «Μέσα στην φύση μου δεν ήταν η Αρχιτεκτονική το πραγματικό κέντρο των κλίσεων μου». Η αγάπη του για την ζωγραφική θα τον κάνει φίλο με τον Τζώρτζιο ντε Κίρικο, τον Μπουζιάκο και τον Παρθένη, του οποίου θα γίνει ο πρώτος μαθητής.

Ο Περικλής Γιαννόπουλος και ο Σεζάν

Giannopoulos_Perikles-3-472x768

Ο Πικιώνης υπήρξε μαθητής του Περικλή Γιαννόπουλου

Σημαντική ήταν και η γνωριμία του με τον Περικλή Γιαννόπουλο. Ήταν ο Γιαννόπουλος και ο Παρθένης που έπεισαν τον πατέρα του να τον στείλει στο Μόναχο να σπουδάσει ζωγραφική και γλυπτική. O Απόλλων του Ελληνικού Εθνικισμού είχε προβλέψει: «Ο Πικιώνης ανεχώρησε στο Μόναχο. Δεν θα μείνει παρά ένα δύο έτη και θάρθη. Αυτό δεν είναι άτομον. Είναι Ελληνισμός ολόκληρος. Ο Ελληνισμός δεν παρήγαγε ποτέ τίποτα μεγαλύτερο τούτου. Εκ φύσεως γυμνασμένος ως είναι, με το τέλειον αρχαίο πνεύμα, η κάθε σκέψη του διατυπώνεται ως αφορισμός. Θα εκδηλώση τον εσωτερικόν του κόσμον, θα δημιουργήσει νέον τύπον ανθρώπου. Μόνον να ζήση, έναν ναόν να κάμη, αυτό αρκεί» (Επιστολή του Περικλή Γιαννόπουλου προς τον Κώστα Χατζόπουλο, 1908).

Τρεις πίνακες του Σεζάν θα κάνουν τον Πικιώνη να πιστέψει ότι βρήκε το νόημα της ζωής του στο Παρίσι, για όπου και θα αναχωρήσει. Το 1912 επιστρέφει στην Ελλάδα και συμμετέχει στους Βαλκανικούς αγώνες με τον βαθμό του ανθυπασπιστή του Μηχανικού. Θα αποστρατευτεί με τον βαθμό του λοχαγού. Το 1921 ανακηρύσσεται επιμελητής στο Πολυτεχνείο και το 1925 καθηγητής. Θα συνεχίζει να ζωγραφίζει, χωρίς όμως ποτέ να εκθέσει τα έργα του. Ακόμα και η κόρη του Αγνή θα ανακάλυπτε το σύνολο του έργο του πατέρα της μόνο το 1958 στην διάρκεια μιας μεταφοράς. Τριάντα σχεδόν χρόνια αργότερα, θα ζητούσε από τον Γιάννη Τσαρούχη να δει και να μελετήσει τους πίνακες του. 

Ο Τσαρούχης και ο Πικιώνης

tsaroyhis4Τότε ο Γιάννης Τσαρούχης, που θεωρούσε τον εαυτό του μαθητή του Περικλή Γιαννόπουλου και σύμφωνα με τον Δημήτρη Λαζογιώργο-Ελληνικό ανήκε στην εθνική διανόηση, της υπαγόρευσε ένα κείμενο το πρωινό της 5ης Απριλίου 1987. Εκεί τόνιζε: «Ο Πικιώνης αν θέλουμε να καταλάβουμε ποιος είναι πρέπει να τον δούμε σαν ένα Ευρωπαίο που μένει στην Ελλάδα και προσαρμόζεται σε αυτήν. Ο Έλληνας καλλιτέχνης που παίρνει σοβαρά την Ελλάδα είναι μοιραίο να έρθει σ’ αντίθεση με το επίσημο Κράτος και την ελληνική πραγματικότητα. Αυτό δίνει στον κάθε Έλληνα δημιουργό την δυσκολία και να υπάρχει και να είναι διαφορετικός από τον Ευρωπαίο και τον Ανατολίτη. Η σειρά των έργων με την οποία προσπαθεί να αποδώσει την Αττική είναι επηρεασμένη από την δουλειά του Cezanne, αυτουνού δηλαδή που αλλάζει ολόκληρη την πορεία της παγκόσμιας ζωγραφικής. Όταν οι άλλοι αντιγράφουν τους ακαδημαϊκούς με το σουξέ τους, ο Πικιώνης μένει ανεπηρέαστος και με τα τοπία του προσπαθεί να βρει την ουσία της σκέψεως του. Να αποδώσει την Ελλάδα ουσιαστικά, φτάνει να προειδεί την αφηρημένη τέχνη. Κυνηγώντας το καλό, βρίσκει το ελληνικό».

newego_LARGE_t_641_78590493

Οι πίνακες και τα σχέδια του που εκτίθενται στο Μουσείο Μπενάκη ακολουθούν τον διαχωρισμό που τους έδινε ο ίδιος ο Πικιώνης: «Από την Φύση» (1904-1905), «Αναμνήσεις από το Παρίσι» (1910-1925) «Αρχαία» (1910-1920), «Βυζαντινά» (1915-1946), «Της Φαντασίας» (1930-1940) και «Λαϊκά» (1940-1950). Αυτά τα σχέδια θα πρέπει να θεωρούνται προδρομικά του αρχιτεκτονικού του ιδεώδους.

Το αρχιτεκτονικό του έργο συνδύαζε την καλλιτεχνική δημιουργία με τον φιλοσοφικό στοχασμό. Όπως έγραφε και ο Τσαρούχης: «Ο Πικιώνης υπήρξε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο, ο αναζητητής της ελληνικότητας στην αρχιτεκτονική. Επηρεασμένος από τον Γιαννόπουλο και σύγχρονος του Σικελιανού και του Θεοδωρακόπουλου, αναζήτησε το αρχαιοελληνικό πνεύμα μέσα στην νεοελληνική ζωή. Για αυτό λάτρευε την λαϊκή τέχνη, την οποία θεωρούσε ως «φύλακα της πανάρχαιας ουσίας της εθνότητας». 

Ο Πικιώνης και οι σύγχρονοι του

pikionis-8-potamianou-265x400

H βίλλα του Ποταμιάνου

Όμως αυτό δεν σήμαινε σε καμιά περίπτωση κλείσιμο του καλλιτέχνη στο εθνικό του καβούκι. Αντίθετα, ο Πικιώνης μελέτησε το έργο και υπήρξε φίλος του Κορμπυζιέ και του Γκρόπιους. Θεωρούσε ότι προσπαθούσαν να επιστρέψουν σε μια αρχαιοελληνική απλότητα και ότι το έργο του απείχε ένα-δύο μόλις βήματα από το δικό τους. Έβλεπε όμως το κενό που δημιουργούσε ο κοσμοπολιτισμός τους, η έλλειψη εθνικής ταυτότητας στις δημιουργίες τους.

Το πρώτο σπίτι που δημιούργησε ήταν αυτό του Μωραΐτη στο Φάληρο και ένα από τα καλύτερα της πρώτης περιόδου το σπίτι του Καραμάνου στην οδό Ηρακλείου το 1925. Μέσα από την αρχιτεκτονική του ο Δημήτρης Πικιώνης προσπάθησε να συνδυάσει την παραδοσιακή αρχιτεκτονική (μακεδονική, ηπειρώτικη και κυκλαδίτικη) με τις σύγχρονες τάσεις.

Όταν προσπάθησε να γίνει πιο «Ευρωπαίος», όπως στην περίπτωση του δημοτικού σχολείου του Λυκαβηττού (1932), θα το απέρριπτε δηλώνοντας: «Είμαι Ανατολίτης». Μετά από αυτό, αρχίζει η προσπάθεια εκσυγχρονισμού της μακεδονίτικης και ηπειρώτικης λαϊκής αρχιτεκτονικής, όπως στην περίπτωση του Πειραματικού σχολείου του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης (1933).

Η αρχιτεκτονική του θα έφτανε στο αποκορύφωμα στην διάρκεια του ’50, όταν θα συνδύαζε παραδοσιακή αρχιτεκτονική και ιαπωνική κηποτεχνική. Ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα υπήρξε η βίλλα του Ποταμιάνου, που έδινε έμφαση στα ξύλινα γείσα και το ψάθινο επιστέγασμα. Την ίδια περίοδο κάνει σχέδια για τον πρωτότυπο οικισμό της Αιξωνής στην Γλυφάδα, κτίζει το «Ξενία» των Δελφών. 

Η διαμόρφωση των χώρων γύρω από την Ακρόπολη

Όμως η σημαντικότερη συμβολή του στην Αρχιτεκτονική είναι η μεταπολεμική της προσαρμογής στο ελληνικό φως, ιδιαίτερα τις έντονες αντιπαραθέσεις φωτός και σκιάς, αλλά και τις κλιματολογικές ιδιαιτερότητες του. Έχουμε λοιπόν ένα μαθητή του Περικλή Γιαννόπουλου που καλούσε τους καλλιτέχνες να επηρεασθούν από το ελληνικό φως και την ελληνική γη. Μάλιστα το έργο του χαρακτηρίζεται από έναν σεβασμό προς την φύση σε σημείο που μπορούμε να το περιγράψουμε ως πρωτο-οικολογικό.

pikionis1

Πρόπυλο και εκκλησία του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαδιάρη

Ίσως το έργο που εκφράζει όλη αυτήν την ελληνοκεντρική, ουμανιστική και ταυτόχρονα σύγχρονη άποψη είναι η διαμόρφωση των χώρων γύρω από την Ακρόπολη και τον Λόφο του Φιλοπάππου (1954-1958) με δύο σπειροειδείς διαδρόμους που ο ένας πάει και ο άλλος απομακρύνεται από τον Ιερό Βράχο. Ένα έργο όπου η αρχαία ελληνική παράδοση συναντάει την ιαπωνική κηποτεχνική και που συμπεριλαμβάνει την διαμόρφωση της. Ως μέρος του ίδιου έργου ήταν η διάπλαση της οδού Αποστόλου Παύλου, το κτίσιμο του ναού του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη μαζί με το κοντινό περίπτερο και το καφενείο με τις ξύλινες κατασκευές.

Γράφει σχετικά ο Ψωμόπουλος: «Περισσότερο από κάθε άλλη φορά, ανατρέχει αντίθετα στο ρεύμα του καιρού του και αναβαπτίζεται στην παράδοση του μακρότατου Έθνους του, πραγματοποιεί την ανάμνηση των ιδεών του σκύβοντας επάνω στα αρχαία κείμενα που ιστορούν τους κοσμογονικούς της Αττικής μύθους και στα αετώματα των εκατόμπεδων. Προσπαθεί να βρει τις ρίζες του συμβολικού μύθου ενός λαού, του λαού του, και να σμίξει τα από αιώνων πολυσήμαντα σύμβολα του».

Tα έργα γύρω από την Ακρόπολη

Έτσι με σεβασμό στην Παράδοση και τον συνδυασμό ανθρωπισμού και οικουμενικότητας με το Ελληνικό πνεύμα, ο Πικιώνης είναι ο αρχέτυπος ελληνοκεντρικός αρχιτέκτων που περιμένει να τον ανακαλύψουμε ξανά.